1920 წლის აპრილში, იტალიურ სტუდენტურ ჟურნალში „მწვანე ალი“ („La Fiamma Verde“) გამოქვეყნდა საკმაოდ მიმზიდველი მოთხრობა სათაურით: „იტალიელი სტუდენტი სამხრეთ კავკასიაში, ქართველი გოგონას ძიებაში“, რაც გულისხმობდა სიუჟეტის მთავარი გმირის საქართველოში მოგზაურობას, რომელიც მან იმავე ჟურნალის ახალგაზრდა დირექტორთან, მასიმო ნოტარისთან, ერთად განახორციელა. საუბარია პიერო გადა კონტიზე, ცნობილი იტალიელი მწერლის, კარლო ემილიო გადას ნათესავზე, რომელსაც წინ ასევე მწერლისა და მთარგმნელის ნაყოფიერი კარიერა ელოდა. სტატიიდან შეიტყობთ ახალგაზრდების თავგადასავალზე, რომელიც მათმა ფოტოაპარატმაც აღბეჭდა, თუმცა მანამდე გაგაცნობთ მათი მოგზაურობის საერთო კონტექსტის წარმოჩენა.
· წითლად მონიშნულია მასიმო ნოტარი, ამ ამბის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა, შავი ზღვისკენ მიმავალ გემზე. მეორე სურათზე, წრეში გამოსახულია სამხრეთ კავკასიაში იტალიური ექსპედიციის ხელმძღვანელი, პატივცემული სენატორი ეტორე კონტი, მისიის სხვა წევრებთან ერთად ფოთისკენ მიმავალ გზაზე, ახალგაზრდა ნოტარი კი სურათის კიდეზეა.
პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, იტალია, მიუხედავად იმისა, რომ გამარჯვებულთა შორის იყო, აღმოჩნდა თავისი ისტორიის ერთ-ერთი უმძიმესი ეკონომიკური კრიზისის წინაშე. რესურსებისა და ნედლეულის დეფიციტმა იმდროინდელი იტალიური მთავრობები აიძულა,გადაედგათ ყველა შესაძლო ნაბიჯი, რომელიც მიზნად ისახავდა ომის შემდგომი კრიზისის დაძლევას.
ამგვარად, რადიკალურად შეცვლილ საერთაშორისო პოლიტიკურ გარემოში, იტალიამ გამოავლინა ინიციატივა და ხელი შეუწყო სამხრეთ კავკასიის მიმართულებით სხვადასხვა ექსპედიციის განხორციელებას. ამის შედეგად, თუ მანამდე იტალიის ინტერესები შავი ზღვის რეგიონში შედარებით მოკრძალებული და უცხოური კონკურენციით იყო შეზღუდული, მეფის რუსეთის დაშლისა და სამხრეთ კავკასიაში ახალი სახელმწიფოების წარმოშობის შემდეგ, იტალიის საგარეო პოლიტიკაში სრულიად ახალი თავი გაიხსნა.
ახლად წარმოქმნილ ქვეყნებს შორის, იტალიამ განსაკუთრებული ყურადღება სწორედ ახლადდაარსებულ საქართველოს რესპუბლიკას მიაქცია. საქართველომ, რომელმაც დამოუკიდებლობა 1918 წლის 26 მაისს გამოაცხადა, შეძლო თავისი სახელმწიფოებრიობის შენარჩუნება თავდაპირველად გერმანიის, შემდეგ კი ბრიტანეთის მფარველობის ქვეშ, მიუხედავად იმისა, რომ თურქეთთან და რუსეთთან რთული და დაძაბული ურთიერთობები მიმდინარეობდა.
როდესაც ბრიტანეთის ძალები რეგიონიდან გასვლას აპირებდნენ, 1919 წლის გაზაფხულზე ინგლისელებმა იტალიას შესთავაზეს მათი ჩანაცვლება ოკუპაციაში, რათა საქართველოსთვის უზრუნველყოფილიყო სტაბილური დამოუკიდებლობის პერსპექტივა ბოლშევიკური რუსეთისგან. იტალიის პრემიერ-მინისტრის, „გამარჯვებული“ ორლანდოს მთავრობამ ამგვარად უკვე 1919 წლის მაისში გაგზავნა ბათუმში საიდუმლო ექსპედიცია დიდი სამხედრო ექსპედიციის ნიადაგის მოსამზადებლად, რომ დაეწყო ისეთი ნედლეულის, როგორიცაა ქვანახშირი და მანგანუმი, ექსპორტი, რომელზეც იტალიას დიდი მოთხოვნა ჰქონდა.
თუმცა მალევე იტალიური ოკუპაციის გეგმა, რომელიც ორლანდოს მთავრობის იმპიჩმენტის შემდეგ აღარ განხორციელდა, გადაიქცა ეკონომიკური გაფართოების გეგმად. ამ მიზნით, 1920 წლის თებერვალში იტალიის პრემიერ მინისტრ ფრანჩესკო ნიტის მთავრობამ, საქართველოში გაგზავნა დიდი სამოქალაქო ექსპედიცია, რომელიც შედგებოდა დაახლოებით ორმოცი ექსპერტისა დამრეწველისგან, ოცი ტექნიკოსისა და დაახლოებით ორასი შეიარაღებული კარაბინერისგან.
· იტალიისექსპედიციისმიერ1920 წლის 6 თებერვლიდან23 მარტამდე პერიოდში ტარანტოდან ბაქომდე განხორციელებული მიმოსვლის მოგზაურობის გზა. საქართველოს ტერიტორიაზე აღსანიშნავია იტალიელების ვიზიტი ჭიათურის მანგანუმის საბადოზე და აგრეთვე ტყიბულის ქვანახშირის მაღაროში.
რაც შეეხება სამხრეთ კავკასიაში განხორციელებულ მისიას, რომელსაც ხელმძღვანელობდა სენატორი ეტორე კონტი, აქ აღარ შევჩერდები, ვინაიდან მასზე უკვე ვრცლად ვისაუბრე 11 მარტით დათარიღებულ წინა სტატიაში.
ამჯერად კი, მსურს წარმოგიდგინოთ ორი ახალგაზრდა იტალიელი სტუდენტის თვალსაზრისი, რომლებმაც მიიღეს მონაწილეობა ამ ექსპედიციაში: პიერო კარლო გადა, კონტის დისშვილი, და მისი თანაკურსელი, სტუდენტური ჟურნალის „მწვანე ალი“ («La Fiamma Verde») ახალგაზრდა დირექტორი, მასიმო ნოტარი.
მათი თავგადასავალი იმავე ჟურნალში სამ ნაწილად გამოქვეყნდა 1920 წელს, მრავალი ფოტოსურათით, რომლებიც აქ იქნება წარმოდგენილი.
· პირველ სურათზე: მასიმო ნოტარი კონსტანტინოპოლის სანაპიროსთან. გვერდით, გადა და ნოტარი (1 და 2) გემ „სოლუნტო“-ზე, რომლებიც ბოსფორის შესასვლელთან აკრობატულ ილეთებით ერთობიან.
1920 წლის 6 თებერვალს გემი „სოლუნტო“ ტარანტოდან გაემართა ფოთისკენ, დაახლოებით 250 იტალიელთა ექსპედიციის წევრით და 500 ტონა ხორბლით, საქართველოს შიმშილობის დასაძლევად.
გემმა ფოთის პორტს, 14 თებერვალს მიაღწია, სქელ ნისლში რვადღიანი მღელვარე მოგზაურობის შემდეგ. ეკიპაჟი ზღვის ავადმყოფობით იტანჯებოდა, ნაღმზე შეჯახებული ერთ-ერთი გემის დანახვის შემდეგ ჩაძირვის შიშით, ხოლო ქათმები და პირუტყვი, რომლებიც გემზე აიყვანეს და სინანულით ზღვაში გადაყარეს, დაიღუპნენ. ფოთში იტალიელებს პატივისცემით შეხვდნენ უკაცრიელ, თოვლით დაფარულ ლანდშაფტში, საქართველოს მთავრობის ოთხი წარმომადგენელი. მეორე დღეს კონტი და მისი თანმხლები პირები მატარებლით გაემგზავრნენ თბილისისკენ, რათა საქართველოს მთავრობის ნდობა მოეპოვებინათ.
„მატარებლიდანაც კი, რომელმაც ღამის სიბნელეში მიმავალმა კავკასიის ბნელ გულში მიმიყვანა, ეთნოგრაფიული კულტურისადმი ჩემი წყურვილი აშკარად ორიენტირებული იყო ქართველი ქალების შეცნობაზე“, – წერდა გადა. სინამდვილეში, ახალგაზრდა სკოლის მოსწავლე გოგონებზე ფოკუსირება ხრიკი იყო, რათა თავისთანა ახალგაზრდა მკითხველები მისი მოკლე მოგზაურობის წერილების წასაკითხად მოეზიდა. მისიის სხვა წევრებთან ერთად, ორმოცსაათიანი დამქანცველი მგზავრობის შემდეგ, გადა თბილისის ოპერის თეატრში შევიდა, სადაც ის ლამაზმა პოლონელმა გოგონამ მოიხიბლა. თბილისის სასტუმბრო „Hotel d’Orient“-ში დარჩენისას, გადამ ცნობისმოყვარეობით შენიშნა, რომ „მიმზიდველი და მრავალრიცხოვანი მომსახურე გოგონები ყველა ქართველი… გერმანული ჯიშის იყვნენ“, იმის გათვალისწინებით, რომ მეცხრამეტე საუკუნეში თბილისის სამხრეთით გერმანული კოლონიები არსებობდა. მიუხედავად ამისა, ახალგაზრდა საშუალო სკოლის მოსწავლეს, როგორც მისიის წევრს, ასევე ჰქონდა ინსტიტუციური ვალდებულებები, როგორიც იყო შეხვედრა პროფესორ სელიკოვთან, თბილისის გიმნაზიის მასწავლებელთან. ამისთვის გადა გიმნაზიისკენ გაემართა, სადაც უშედეგოდ დაელოდა ზემოხსენებულ პროფესორს შებინდებამდე. საბოლოოდ, მან გამბედაობა მოიკრიბა და შენობაში შესვლა გაბედა, სადაც ქართველ გოგონას შეხვდა. ეს გოგონა, ჩვენი მთავარი გმირის თქმით, მის ,,ბეატრიჩედ’’ იქცა (ქალი რომელმაც იტალიელ დიდი მწერალს, დანტეს, პოეზიის შთაგონება გაუჩინა. ასევე ბეატრიჩე თან ახლავს დანტეს სამოთხისკენ მიმავალ გზაზე, მის ,,ღვთაებრივ კომედიაში’’) „რადგან სამხრეთ კავკასია ნამდვილად შეიძლება სამოთხეს შევადაროთ“ – წერდა სტუდენტი. შემდეგ გადა ამ გოგონასთან ერთად თბილისის გასაცნობად გაემართა და უამრავი სურათიც გადაიღო. ჯერ მუსლიმურ უბანში არსებულ ბაზარს ეწვივნენ, სადაც გადა აქლემის დანახვამ გააოცა. ორივე გერმანულად ესაუბრებოდა ერთმანეთს, თუმცა ძლივს ესმოდათ ერთმანეთის. სეირნობისას ისინი გზაჯვარედინზე მივიდნენ, რომელიც ქუჩის მოვაჭრეების შეხვედრის ადგილი აღმოჩნდა, სადაც გადა გაოცებული დარჩა მაცხოვრებლების სიღარიბით, როდესაც დაინახა რამდენიმე დაფლეთილი ადამიანი.
· ნოტარის მიერ გადაღებული რამდენიმე ფოტოდან: სტუდენტების მსვლელობა თბილისში, ოფიცერი რომელიც ამოწმებს ქართველ ჯარისკაცებს და ბოლოს, გადას მიერ გადაღებული ,,მცხეთელი მღვდელი’’.
საღამოს, სასტუმროში დაბრუნებისას, გადამ თავის ახალი მეგობრისგან ჩაიზე მოწვევა მიიღო: „ამრიგად – წერდნენ დიდი შავი თვალები – გაგაცნობ ჩვენს გარემოცვას და ჩემს მეგობრებს, ყველა ჩემნაირ სომეხს…“. ასე აღმოჩნდა ვინ იყო სინამდვილეში ის გოგონა, რომელიც მას ქართველი ეგონა. იმედგაცრუებულმა, იმ ცნობისმოყვარეობის გამო, რომელიც სწორედ ქართველ გოგონასთან შეხვედრის სურვილით გაუჩნდა, მან სცადა ყურადღების სხვაგან გადატანა: “ მაშინვე ვერ გავბედე ქართველი ქალის ძებნის გაგრძელება, თუმცა, ირიბი გზით, მაინც მივდიოდი ჩემი ამაღლებული და ჯიუტად მისაღწევი მიზნისკენ! ყურადღება ხალიჩებზე გადავიტანე“. შემდეგ ასე აგრძელებს ადგილობრივ ხალიჩების გამყიდველთან მოლაპარაკების გრძელ, თუმცა დამღლელ აღწერას. შემდეგ აღწერს ქართულ სუფრასა და ცეკვებს, ასევე სხვადასხვა ტრადიციებთან ერთად. თუმცა, ცოტა უფრო შორს, ის თავისი სტრიქონების ლაიტმოტივს უბრუნდება: „მე ვიპოვე პოლონელი ქალი, სომეხი, რუსი, მუსლიმი, ებრაელი, თუნდაც… გერმანელი!… და ქართველი ქალი? თქვენ მომიკითხეთ ქართველი ქალი. ახლა მხოლოდ ერთი ხსნაა კავკასიაში მოხეტიალე იტალიელი სტუდენტისთვის: ქართული ქალთა გიმნაზია“. საბედნიეროდ, გადა აგრძელებს, „სანამ მე ამაოდ ვხეტიალობდი, ის, ჩვენი შეუდარებელი დირექტორი, თბილისის საშუალო სკოლებში ინტერვიუს აწყობდა“.
შემდეგ სიტყვა მასიმო ნოტარიზე გადადის, რომელიც გიორგი მაჩაბელმა, იტალიაში მყოფმა ქართველთა დიპლომატიური დელეგაციის ყოფილმა წევრმა, წარუდგინა თბილისის ქალთა გიმნაზიის რექტორს. სამწუხაროდ, გადამ ვერ შეძლო დიდი ხნის ნანატრ ღონისძიებაზე დასწრება. ამასთან დაკავშირებით, ნოტარი აღნიშნავს: „მე ვფიქრობ, რომ აზრი არ აქვს მკითხველისთვის იმ მიზეზების გამეორებას, რამაც მაიძულა დამერღვია თბილისის ქალთა გიმნაზიის სიმკაცრე და დედაქალაქში ათ საშუალო ზომის შენობას შორის ამერჩია ის, რომელიც მარტო ქართული ელემენტისგან შედგებოდა“.
· თბილისის ქართული გიმნაზიის მოსწავლეები სიხარულით შეძახილებენ ნოტარის. გვერდით, გიმნაზიის შენობის დეტალი, რომელზეც ჯვარია გამოსახული 21 თებერვლის მიწისძვრის მსხვერპლთა გლოვის ნიშნად. მიწისძვრამ იქ მყოფ იტალიელებსაც დაარტყა და ახლომდებარე ქალაქი გორი გაანადგურა.
თბილისის გიმნაზიაში ნოტარიმ თექვსმეტი წლის მოსწავლეებს ფრანგული ენის გაკვეთილი ჩაუტარა. თავიანთ მოსწავლეებს ერთმა მკაცრმა მასწავლებელმა, იტალიელი სტუდენტის ვიზიტის გამო ემოციურ მდგომარეობაში, მაშინვე დაუსვა კითხვები. იტალიელი სტუდენტის დონე იმდენად აკადემიური გახდა, რომ მან აღიარა, რომ საკმაოდ პასუხისმგებლობიან მდგომარეობაში იმყოფებოდა: „ამ დროისთვის თავს მილანში მყოფ საშუალო სკოლის მოსწავლეზე მეტად, მსოფლიო განათლების მინისტრად ვგრძნობდი თავს“. გაკვეთილის ბოლოს ნოტარიმ გულმოდგინედ დაათვალიერა სამეცნიერო ლაბორატორიები და კარგად აღჭურვილი ბიბლიოთეკა. ამავდროულად, ცდილობდა ახლადშექმნილი საქართველოს რესპუბლიკის სასკოლო სისტემის მუშაობის შესახებ ინფორმაციის შეგროვებას. ის წერს, რომ მიმდინარეობდა რეფორმა, რათა ქართული სასკოლო სისტემა მაქსიმალურად განსხვავებული ყოფილიყო წინა რუსული სისტემისგან. შემდეგ მან განაგრძო ქართული განათლების დეტალური აღწერა. ბოლოს, ნოტარი გიმნაზიის ეზოში მიიწვიეს, რათა ენახა აღლუმი, რომელიც 280 ქართველმა მოსწავლემ, გუნდებად დაყოფილებმა, მასთან დასამშვიდობებლად მოაწყო. ამ შემთხვევაში, ნოტარიმ გიმნაზიის მოსწავლეებს ერთგვარი გამოკითხვა ჩაუტარა, რათა გაეგო მათი აზრი სხვადასხვა საგნების მიმართ: “280 ამომრჩევლიდან 65 უპირატესობას ანიჭებს ისტორიასა და ზოგად ლიტერატურას; 60 – საქართველოს ისტორიასა და ქართულ ლიტერატურას; 36 – მათემატიკას; 31 – ბუნებისმეტყველებას; 23 – თანამედროვე ენებს; 20 – მუსიკას; 19 – გეოგრაფიას; 19 – რუსულ ენასა და ლიტერატურას; 7 – ფსიქოლოგიას“.
დათვალიერების შემდეგ, როდესაც ნოტარი გასასვლელისკენ მიემართებოდა, მან ნახევრად ღია კარიდან გაიგონა სამი ნაზი ხმა, რომლებიც იტალიურად ნახვამდის ეუბნებოდნენ ,,ადდიო!“.
· თანმიმდევრობით: 1) და 2) – გადა და ნოტარი, კონსტანტინოპოლში გაჩერებულ გემ „სოლუნტოზე“ – 3) პიერო გადა, გადაღებული ნოტარის მიერ, როდესაც უკან დაბრუნებისას ამზადებს სტატიას გაზეთ „La Fiamma Verde“-სთვის – 4) თბილისის ძველი სამხედრო ტაძარი -5) მცხეთა, გადაღებული იტალიის დელეგაციის ვიზიტის ბოლო დღეებში -6) ვენეციური ციხესიმაგრეები ბოსფორის ნაპირებზე, გადაღებული გადას მიერ -7) კონსტანტინოპოლში: ადმირალი დე გროსი, აღმოსავლეთში იტალიური ფლოტის მეთაური, სტუმრად მიდის სენატორ ე. კონტის შესახვედრად გემ „სოლუნტოზე“ -8) თურქული სამგზავრო ორთქლმავალი -9) იტალიური საბრძოლო ხომალდი კონსტანტინოპოლის წინ, გადაღებული მ. ნოტარის მიერ.
იტალიაში დაბრუნებიდან რამდენიმე თვის შემდეგ, 1920 წლის 30 ივნისს, მასიმო ნოტარიმ მილანში, იტალიელი მასწავლებლების საერთო კავშირის მიერ დაფინანსებულ Circolo Interessi Industriali e Commerciali-ს დარბაზში ჩაატარა კონფერენცია სახელწოდებით „იტალია სამხრეთ კავკასიაში“. პავიის უნივერსიტეტის პროფესორ სოლმის მიერ წარმოდგენილ კონფერენციაზე ნოტარიმ გააცნო თავისი მოგზაურობის შესახებ ანგარიში, სადაც ასახული იყო კავკასიის სამი რესპუბლიკის მინერალური რესურსები და, როგორც გაზეთი „კორიერე დელა სერა“ იტყობინება, მან განაცხადა, რომ „კერძოდ, საქართველო შეიძლება გახდეს იტალიური პროდუქციის მარტივი და მომგებიანი სავაჭრო წერტილი, ხოლო მეორე მხრივ, ძალიან მნიშვნელოვანი ნედლეულის, განსაკუთრებით ქვანახშირის, მანგანუმის და ნავთობის, მიღება შესანიშნავ პირობებში შეიძლება“. ნოტარის კონფერენციამ, რომელსაც უფრო საინტერესოდ ხდიდა მის მიერ გადაღებული ლამაზი სურათები, ფართო აუდიტორიის დიდი მოწონება დაიმსახურა.
სამწუხაროდ, მასიმო ნოტარი ნაადრევად გარდაიცვალა მომდევნო წლის მარტში, 18 წლის ასაკში, მუცლის ტიფის მძიმე ფორმით, პრაღაში სტუდენტურ კონგრესზე დასასწრებად მოგზაურობისას. დაუნდობელმა ბედმა ნაადრევად დაასრულა ნიჭიერი ახალგაზრდის სიცოცხლე, რომლის მოკლე, მაგრამ დატვირთული ცხოვრება გასაკვირი იყო საქართველოსთან ღრმა კავშირით, რომლის გაცნობაც აქ ვცადე.
· პიერო გადა კონტი, გადაღებული 1970-იან წლებში
რაც შეეხება პიერო კარლო გადას, რომელმაც მოგვიანებით ბიძამის, ეტორე კონტის გვარი მიიღო, მან იურიდიული ფაკულტეტის დამთავრების შემდეგ მწერლის წარმატებული კარიერა დაიწყო და 1970 წელს რომანისთვის „La paura“ ბაგუტას ლიტერატურული პრემიის მფლობელებს შორის შედიოდა ისეთ დიდ იტალიელებთან ერთად, როგორებიც იყვნენ ინდრო მონტანელი და იტალო კალვინო. ვინ წარმოიდგენდა, რომ სტივენსონისა და მარკ ტვენის ასეთი ცნობილი იტალიელი მთარგმნელი, ახალგაზრდობაში, თბილისამდე, ქართველი გოგონას საძებნელად, ჩამოვიდოდა?! ამით ისტორიის მრავალი ცარიელი ფურცლიდან ერთ-ერთი ივსება.
ბიბლიოგრაფია:
კონტი ეტორე, მოქალაქის დღიურიდან, თავი 9 (1920), Il Mulino, 1986.
გადა პიერო კარლო, იტალიელი სტუდენტი სამხრეთ კავკასიაში – ქართველი გოგონას ძიებაში, «La Fiamma Verde», II წელი, No. 4, 1920 წლის აპრილი.
ნოტარი მასიმო, ქართული საშუალო სკოლები: ტრიუმფალური ვიზიტი თბილისის ქალთა გიმნაზიაში, «La Fiamma Verde», II წელი, No. 5, 1920 წლის მაისი.
ავტორი: ტოგო დათუაძე
