ეს არის ქართულ-იტალიური ურთიერთობის ისტორიის ნაკლებად ცნობილი თავი. ამბავი, როდესაც იტალიამ, პირველი მსოფლიო ომის შემდგომი პერიოდის ეკონომიკური კრიზისის დროს, შავი ზღვისკენ მიმართა ყურადღება და დაიწყო სამხრეთ კავკასიაში სერიოზული ეკონომიკური გაფართოება. სტატიიდან შეიტყობთ იტალიური ეკონომიკური ექსპედიციის შესახებ, ახლადშექმნილ საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში, 1920 წლის თებერვალში. მაშინ, ფოთში, დაახლოებით 250 იტალიელი ჩამოვიდა, რათა განესაზღვრათ კონკრეტულად იმ ინიციატივების პერსპექტივა, რომლებიც მიზნად ისახავდა იტალიიდან ნედლეულის ექსპორტს.
1917 წელს მეფის რუსეთში განვითარებულმა მოვლენებმა, სამხრეთ კავკასიაში სამი ცალკეული რესპუბლიკის ჩამოყალიბება გამოიწვია, მათ შორის საქართველოსიც, რომელმაც სოც-დემოკრატიული მთავრობის ხელმძღვანელობით 1918 წლის 26 მაისს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. საქართველომ მალევე მიიპყრო ევროპული ქვეყნების ყურადღება, რადგან სამხრეთ კავკასიის სამ ქვეყანას შორის ერთადერთი იყო, რომელიც შედარებით სტაბილურ მდგომარეობაში იმყოფებოდა; ამასთან, მას არც ბოლშევიკური და არც თურქოფილური ორიენტაცია ჰქონდა. შესაბამისად, საქართველომ თავიდანვე დაიწყო სხვადასხვა ევროპულ ქვეყნასთან პოლიტიკურ-ეკონომიკური ურთიერთობების დამყარება და ამ კონტექსტში დადებითად მიიღო იტალიური ინიციატივები.
იტალიის ეკონომიკური გაფართოება კავკასიის მიმართულებით ძირითადად მოტივირებული იყო ომის შემდგომი ეკონომიკური კრიზისით, რომელმაც იტალია მოიცვა. ამან იტალიის მთავრობას უბიძგა ახალი ბაზრებისა და ნედლეულის ძიებისკენ, და საქართველო, თავისი ბუნებრივი რესურსებით, როგორიცაა მანგანუმი და ქვანახშირი – აგრეთვე, რეგიონის ნავთობის ექსპორტის ინფრასტრუქტურით, სათანადო პასუხს სთავაზობდა. ეს საკითხი მანამდე წამოიჭრილი იყო პარიზის კონფერენციაზე, როდესაც ინგლისელებმა იტალიის პრემიერ-მინისტრი ვიტორიო ორლანდო დაარწმუნეს საქართველოზე იტალიური პროტექტორატის იდეაში. ამიტომ, 1919 წლის მაისში იტალიიდან ბათუმში გაიგზავნა ექსპედიცია, რომელიც შედგებოდა დაახლოებით ოცამდე იტალიელი დიპლომატისგან, პოლკოვნიკ მელკიადე გაბას ხელმძღვანელობით, რომლის ამოცანა იყო ქვეყნის გაცნობა იტალიური ჯარების შესაძლო გაგზავნამდე. თუმცა, ორლანდოს კაბინეტის იმპიჩმენტის გამო, იტალიელი ჯარისკაცები საქართველოში აღარ ჩამოსულან. ორლანდოს მემკვიდრემ, ფრანჩესკო ნიტიმ, გააუქმა სამხედრო ექსპედიცია, რითაც დასრულდა ეს ამბიციური გეგმა და დარჩა მხოლოდ ეკონომიკური შეღწევის პროექტი. სამაგიეროდ, ის იტალიელი ჯარისკაცები რომლებიც უნდა ჩამოსულიყვნენ საქართველოში, სამხრეთ რუსეთში, ქალაქ ტაგანროგში გაიგზავნნენ. როგორც თავად ნიტიმ განაცხადა ეკონომიკური ინიციატივის მნიშვნელობის შესახებ, “თითქმის მთელი იტალიური ვაჭრობა და, შესაბამისად, სატვირთო გადაზიდვების ტარიფები და საქონლის ფასები ნახევარი საუკუნის განმავლობაში შავი ზღვის ვაჭრობაზე იყო დამოკიდებული”.
ექსპედიციის გაგზავნა ამ რეგიონში, რომელიც ნიტის პროგრამის პრაქტიკულად განხორციელებას ისახავდა მიზნად, დაგეგმილი იყო 1919 წლის შემოდგომისთვის, მაგრამ რუსეთის გენერალ დენიკინის პროტესტმა, რომელიც იმ დროს სამოქალაქო ომში გამარჯვების ზენიტში იმყოფებოდა, იტალიის მთავრობა დაარწმუნა მისიის გადადებაში იმ იმედით, რომ კავკასიაში ომამდელი სტატუს-კვო აღდგებოდა. ამასობაში კი, პირველი ნაბიჯი ქართველებმა გადადგეს: 1919 წლის ოქტომბერში რომში ჩავიდა დიპლომატიური ლეგაცია, საგარეო საქმეთა მინისტრის ყოფილი მოადგილის, კონსტანტინე საბახტარაშვილის ხელმძღვანელობით, რომელიც თავად ნიტიმ მიიღო. ქართული მისიის შედეგი, გარდა რომში საქართველოს მთავრობის წარმომადგენლობის გახსნისა, იყო შეთანხმების დადება საქართველოსთვის სპეციალური ქაღალდის მიწოდებაზე, რომელიც საჭირო იყო ვალუტისა და სახაზინო ბონების ბეჭდვისთვის. აგრეთვე სხვა შეთანხმებები, სამხედრო ფორმების, საბრძოლო მასალისა და ხორბლის მიწოდების შესახებ.
იმ დღეებში, გაზეთ Il Giornale d’Italia-სთვის მიცემულ ინტერვიუში საბახტარაშვილმა განაცხადა: “ჩვენი მისია მიზნად ისახავს მყარ საფუძველზე დაამყაროს მეგობრული ურთიერთობები და მჭიდრო თანამშრომლობა, ჩვენს ერებს შორის. ეს საფუძვლები ბუნებრივად უნდაატარებდეს განსაკუთრებით ეკონომიკურ ხასიათს”.
1919 წლის ზაფხულიდან შემოდგომამდე პერიოდში, მრავალი იტალიური კომპანია შეიქმნა, რათა მონაწილეობა მიეღოთ და ემოქმედათ სამხრეთ კავკასიაში. პირველ რიგში მოქმედება დაიწყეს საზღვაო გადამზიდავმა კომპანიებმა, როგორიც იყო Lloyd Triestino, რომელმაც 1919 წლის მაისში ტარანტოსა და ბათუმს შორის ყოველკვირეული საზღვაო ხაზი დააწესა; მსგავსი გადაწყვეტილება მიიღო შემდეგ Adria-მაც, ხოლო კომერციული თვალსაზრისით ქართულ პორტებში შევიდნენ Transatlantica Italiana-ს სავაჭრო გემებიც. თუმცა, საქართველოში იტალიურ ინიციატივას ძირითადად ხელმძღვანელობდნენ დიდი ბანკები, როგორებიც იყვნენ Banca Commerciale Italiana (Comit), Banca di Roma და Banca Italiana di Sconto. სწორედ ამ ბოლო ბანკის საფუძველზე შეიქმნა Banca Italo-Caucasica di Sconto საქართველოში ცნობილიროგორციტალია-კავკასიისგამნაღდებელიბანკი, რომელმაც საქართველოში ორი ფილიალი გახსნა, ერთი ბათუმში და ერთიც – თბილისში. ეს ბანკი ძალიან აქტიური იყო და შეთანხმებებიც გააფორმა საქართველოს გზათა დეპარტამენტთან იტალიიდან მასალების მიწოდების შესახებ; ამასთანავე ცდილობდა ტყვარჩელის ქვანახშირის საბადოების შეძენასაც. თუმცა ტყვარჩელის საბადოების 2/3 არა მან, არამედ 1920-ის ოქტომბერში შეიძინა იტალიურმა Ilva-მ, რომელმაც საბჭოთა მთავრობასთანაც შეძლო ამ ხელშეკრულების განახლება.
1919 წლის სექტემბერში, საქართველოში ჩავიდა მეწარმე ალბერტო კორსი, რათა დაეარსებინა იტალიურ-ქართული სავაჭრო საზოგადოება. მნიშვნელოვანი ტენდერი, რომელიც საქართველოს მთავრობამ გამოაცხადა, მოიგო ადოლფო გელამ, რომელმაც ჩვენს ქვეყანას მიაწოდა ტანსაცმელი, ქიმიური პროდუქტები და ლიქიორები იტალიის რეგიონ პიემონტის ქარხნებიდან.
დიდი იტალიური მისიის გამგზავრებისათვის მზადება, რომელიც ერთხელ უკვე გადაიდო, განსაკუთრებით გააქტიურდა მას შემდეგ, რაც იტალიამ საქართველოს დამოუკიდებლობა ოფიციალურად ცნო, 1920 წლის იანვრის დასაწყისში. სწორედ მაშინ, საგარეო საქმეთა მინისტრმა ვიტორიო შალოიამ ექსპედიციის ხელმძღვანელად სენატორი ეტორე კონტი დანიშნა. ასე რომ, 1920 წლის 6 თებერვალს, გემ „Solunto“-სზე, კონტისთან ერთად, ტარანტოდან გაემგზავრნენ ფოთისკენ დაახლოებით ოცდაათი იტალიელი მრეწველი და სახელმწიფო მოხელე, რომელთაც ახლდა ოცი ტექნიკოსი და ორასი კარაბინერი. საინტერესოა, რომ ჟურნალისტებს შორის, რომლებიც ექსპედიციაში მონაწილეობას აპირებდნენ, იყო ბენიტო მუსოლინიც, როგორც მან თავად დაადასტურა გაზეთ „Il Popolo d’Italia“-ში, თუმცა, საბოლოოდ მან ბოლო მომენტში გადაიფიქრა. მეორე ჟურნალისტი,რომელიც მართლაც შეუერთდა ექსპედიციას, იყო პიეტრო ნენი გაზეთ „Il Secolo“-დან, რომელიც მომავალში ცნობილი პოლიტიკური ფიგურა გახდა.
მიუხედავად ქარიშხლიანი და მძიმე მგზავრობისა, ქართველებმა, რომლებიც იტალიელებს შეხვდნენ თოვლის ქარბუქში, საქართველოში ჩამოსვლისას, მათთვის ტრადიციული სუფრა მოამზადეს, სადაც თვითონ კონტიც სადღეგრძელოებს ამბობდა თარჯიმნის დახმარებით.
18 თებერვალს, იტალიის წარმომადგენლებს, საქართველოს პარლამენტში ტაშით მიესალმნენ, სადაც ეტორე კონტიმ რწმუნებათა სიგელები წარუდგინა პრეზიდენტ ნოე ჟორდანიას. 20 თებერვლის ღამეს კონტი თბილისში მდებარე სასტუმროში ძლიერმა მიწისძვრამ გააღვიძა. როდესაც შეიტყო, რომ ახლომდებარე ქალაქი გორი მთლიანად მიწასთან იყო გასწორებული, მან დახმარებისათვის გაგზავნა იტალიური სატვირთო მანქანები, დატვირთული ფარმაცევტული აღჭურვილობით, მისიის ექიმთან და ორას კარაბინერთან ერთად, რათა წესრიგიც შეენარჩუნებინათ. იტალიური დახმარება მეტად სასარგებლო აღმოჩნდა, რადგან მათზე ადრე იქ არავინ მისულა.
მისი ყოფნის პერიოდში, კონტიმ, საქართველოს მთავრობასთან გააფორმა შეთანხმებები, რომლებიც ეხებოდა სარკინიგზო ინფრასტრუქტურის მოწყობასა და სამრეწველო მიწოდებებს. ამავე დროს იტალიური მისიის გადაადგილებას მუდმივად აკვირდებოდა ქართული პრესაც. იტალიელებმა ასევე, თუმცა ძალიან სწრაფად, მოინახულეს აზერბაიჯანისა და სომხეთის დედაქალაქებიც. მოლაპარაკებების დასრულების შემდეგ, მათ მოასწრეს მცირე ექსკურსიაც მცხეთაში და ყაზბეგის მთაზე, სანამ 16 მარტს იტალიაში დაბრუნდებოდნენ.
ეტორე კონტის შეფასება, მისი ჩანაწერების მიხედვით, დადებითი იყო:
“ვფიქრობ, ჩვენი შრომა ნაყოფიერად შეიძლება ჩაითვალოს. როგორც კი იტალიაში ჩავალ, ვურჩევ, რომ ვინმე მაინც საქართველოში გაგზავნონ, რათა იტალიას წარმოადგენდეს და შეინარჩუნოს კავშირი იმ მრეწველებთან, რომლებიც ორ ქვეყანას შორის სავაჭრო ურთიერთობებს დაიწყებენ”.
იტალიაში დაბრუნების შემდეგ, სენატორმა კონტიმ ნიტის მთავრობის სახელით მოამზადა სამხრეთ კავკასიაში იტალიის საწარმო პროგრამები. საქმე ეხებოდა დაახლოებით ერთი მილიარდი ლირის მოცულობის უზარმაზარ საინვესტიციო გეგმას, რომლის დაფინანსებაც ეტაპობრივად უნდა განხორციელებულიყო. რაც შეეხება საქართველოს, იტალიელები აპირებდნენ ფოთის პორტის გაძლიერებას, რომლის მონოპოლიის მოპოვებაც სურდათ, რადგან ბათუმში უკვე ძლიერი ბრიტანული ინტერესები არსებობდა.
1920 წლის აპრილში, მილანში ჩატარებულ შეხვედრაზე, რომელსაც ესწრებოდნენ არა მარტო მისიის წარმომადგენლები, როგორც კონტი, არამედ სხვა მნიშვნელოვანი ფიგურებიც. მათ შორის, ლუიჯი დელა ტორე და ცნობილი იტალო-პოლონელი ბანკირი იოზეფ ტოეპლიცი. გადაწყდა იტალიური ტრანსკავკასიური კომპანიის (Compagnia Italiana della Transcaucasia) შექმნა, საწყისი კაპიტალით 50 მილიონი ლირით.
ამავე დროს, იმავე წლის მაისში, საქართველოს მთავრობამ კომპანია Ansaldo-სთან გააფორმა შეთანხმება, ათი უახლესი საბრძოლო თვითმფრინავის SVA-10 შესყიდვაზე; ამ თვითმფრინავებთან ერთად საქართველოში ჩავიდნენ იტალიელი ტექნიკოსებიც. თვითმფრინავების შეძენის ოპერაცია შესაძლებელი გახდა იტალია-კავკასიის გამნაღდებელი ბანკის თბილისის ფილიალის მეშვეობით.
ამ სტატიის დასკვნისკენ მიმავალ გზაზე უნდა აღინიშნოს, რომ სენატორ კონტის ხელმძღვანელობით განხორციელებული იტალიური მისია, მნიშვნელოვანი მოვლენაა საქართველოს პირველი რესპუბლიკის ხანმოკლე ისტორიაში. იტალიის სამეფოსთან დამყარებულმა ურთიერთობებმა, მართლაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ახალი ქართული სახელმწიფოს კონსოლიდაციის პროცესში. თავად კონტიც ამაზე დიდი ნდობით საუბრობდა. იტალიაში დაბრუნების შემდეგ გაზეთ La Tribuna-სთვის მიცემულ ინტერვიუში მან განაცხადა: “ჩვენი მისიის თბილისიდან გამგზავრება ძალიან ამაღელვებელი იყო. იმდენად დიდი იყო ის სიმპათიები, რომლებსაც ირგვლივ ვგრძნობდით, რომ ყვავილებით დაგვფარეს და მთელი თბილისი მოვიდა, რათა მატარებლამდე გავეცილებინეთ”.
ავტორი: ტოგო დათუაძე
ბიბლიოგრაფია:
კონტი, ეტორე — Dal taccuino di un borghese [„მოქალაქის დღიურისჩანაწერებიდან“], თავი IX (1920), ბოლონია: Il Mulino, 1986.
დე მატეო, ლუიჯი — Verso il Mar Nero nella crisi del primo dopoguerra. Programmi governativi, imprese e investimenti italiani in Transcaucasia [„შავი ზღვისკენპირველი მსოფლიო ომის შემდგომ კრიზისში: სამთავრობო პროგრამები,საწარმოები და იტალიური ინვესტიციები სამხრეთ კავკასიაში“], გამოცემაStoria economica-ში, XII წელი (2009).
პეტრაკი, ჯორჯო — La Russia rivoluzionaria nella politica italiana 1917–1925[„რევოლუციური რუსეთი იტალიის პოლიტიკაში 1917–1925“], თავი II: „La penetrazione economica nel Caucaso“ [„ეკონომიკური შეღწევა კავკასიაში“], გვ. 139–146.
